Middelaar- Het leven tussen 1940 - 1950 - Deel 1 -De verwoesting van een prachtig dorp

In de serie Middelaar- Het leven tussen 1940 - 1950 proberen de Schatgravers een beeld te schetsen van een klein onschuldig dorp dat door de Tweede Wereldoorlog totaal verwoest werd maar zich door de naoorlogse aanpak mentaliteit weer compleet wist te herstellen. 
Deel 1 gaat over de verwoesting van een prachtig dorpje

Het vooroorlogse Middelaar was een klein en een beetje geïsoleerd dorpje dat vooral bestond uit boerengezinnen, ambachtsmensen en een aantal ondernemers. Een hechte gemeenschap waar iedereen elkaar kende. Met een eigen kerk, basisschool, harmonie, voetbalclub, kruidenier en café.

Rondom de dorpskern lagen veel weilanden en akkers. Op de plek waar nu de Grote Siep ligt, was de uitgestrekte Middelaarse heide. Een prachtig dorpje waar jammer genoeg niet heel veel oude foto’s van zijn. Maar op de foto’s die er zijn straalt het dorp eenvoud en rust uit. Een dorp van hard werkende mensen die in hun spaarzame vrije tijd elkaar opzochten. 

Op 10 mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen en was het gedaan met de rust in het dorp.

“Opeens zien we ze komen! Vanaf de Heikant komen ze 'in linie' de Broekese door. Vele, vele soldaten in groene uniformen zien we op onze achtertuin afkomen. Nog even hebben we hoop dat het Nederlanders zijn, want de uniformen verschillen niet zo veel van kleur. Maar als ze dichterbij komen zien we het verschil wel. Vooral de helmen zijn zeer markant. En als we ze horen praten (bevelen!) weten we het zeker: het zijn Duitsers! Ze gaan stug door zonder ergens naar te kijken. De Broekgraaf lopen ze gewoon door. Nat worden deert hen niet. Bij ons komen ze door de achtertuin het huis binnen en gaan er aan de voorkant weer uit. Mijn moeder, weduwe met zeven opgroeiende kinderen, is totaal van streek.

Aldus G.A. Thijssen in een ooggetuige verslag (De Grenssteen nr. 13 1990)

Dan begint er een strijd om de kazematten (bunkers) aan de overkant van de Maas. Deze bunkers maakte deel uit van de verdediging linie van het Nederlandse leger. De Nederlandse soldaten hadden de taak om de vijand tegen te houden. Vanuit verschillende dorpen waaronder Middelaar en ook Mook beginnen de Duitsers de bunkers te beschieten en proberen met rubberbootjes de overkant te bereiken. De Nederlandse soldaten streden fel en heldhaftig. Maar de overmacht van de Duitsers was te groot en na een korte maar felle strijd werd het Nederlandse leger verslagen. Na 4 dagen oorlog capituleert Nederland en zijn de Duitse bezetters de baas. 

Natuurlijk had de Duitse bezetting invloed op het dagelijkse leven van de bewoners van Middelaar. Bijvoorbeeld de nieuwe wetten waarbij de persoonlijke vrijheid een stuk minder werd, de tewerkstelling van jonge mannen in Duitsland, de schaarste van producten en voedsel. Maar toch ging het dagelijkse leven gewoon door en zagen de inwoners niet heel veel Duitsers in het dorp. 

Tot september 1944. Het was al een aantal dagen onrustig in de gemeente Mook en Middelaar. Eerst dolle dinsdag (5 september 1944) toen veel Duitsers op de vlucht sloegen nadat de geruchten rondgingen dat de geallieerden al aan de Nederlandse grens stonden,

Ook was er op 10 september een aanval door een geallieerd vliegtuig geweest nabij het viaduct in Mook.

De Duitsers werden zenuwachtig en zetten de bevolking van Mook en Middelaar aan het werk te zetten om verdedigingswerken te graven en munitie te transporteren. Er stond iets te gebeuren.

Foto van een Duitse stelling langs de Rijksweg tussen Plasmolen en Milsbeek.

En toen was het 17 september 1944, Operatie Market Garden begint.
Een gezamenlijke operatie van de geallieerden om de bruggen over de Maas, de Waal en de Rijn te veroveren. Soldaten van de 82e Airborne divisie landen met hun parachutes en zweefvliegtuigen (Gliders) in Groesbeek en hebben als taak Nijmegen te bereiken en ondertussen de aanvallen van de Duisters af te slaan. Er ontstaan hevige gevechten in Plasmolen, Middelaar en Mook. Een dagenlange strijd waarbij de gebieden een aantal keer heen en weer veroverd worden.

Ondertussen schuilt de bevolking in kelders of andere schuilplaatsen en loopt groot gevaar. Er vallen ook burgerdoden door granaatscherven en kogels. Alles wordt kapotgeschoten door granaten die over en weer worden afgeschoten. Huizen en boerderijen vatten vlam en branden af en de bewoners vluchten door het oorlogsgeweld door naar een veilige plek. Van het eens zo prachtige dorp en omgeving blijft niet veel over. 

Foto van gealieerden parachutisten van de 82e Airborne Division. De locatie is onbekend. Waarschijnlijk Groesbeek.

Na de complete evacuatie van de dorpen Plasmolen, Middelaar en Mook (waarover binnenkort een verhaal verschijnt op Schatgravers) wordt dit gebied bezet door de geallieerden en ontstaat er een linie die loopt van Middelaar naar Plasmolen en Groesbeek. 

De geallieerden waren onze bevrijders maar keken niet zo nauw als het ging om de achtergelaten spullen en huizen van de bevolking van de geëvacueerde bevolking. Na terugkeer zagen de bewoners dat veel materiaal uit de huizen was gesloopt om loopgraven en schuttersputten te verstevigen. Maar ook huisraad dat was meegenomen om het verblijf in hun stellingen comfortabeler te maken. Ook werd het puin van verwoestte huizen en boerderijen gebruikt om wegen te verharden voor het militair transport. Er zijn ook verhalen dat er huizen werden gesloopt voor dit doel die niet al te veel beschadigd waren door de strijd.

Hoe dan ook was er veel verwoest en stonden de bewoners na thuiskomst van hun evacuatie voor een grote uitdaging om het dorp weer op te gaan bouwen. 

Ooggetuige Gerrit Thijssen kwam in maart 1945 weer voor het eerst terug in Plasmolen en Middelaar en vertelt in het boek ‘In Swaere Noodt’ uitgebreid over de puinhoop die hij aantrof. Nadat hij door de dorpen is gereden op zijn motor waarover hij beschikt als lid van de Nederlandse Orde dienst zegt hij het volgende:

“Middelaar bestaat niet meer! Er is niets meer van over! Dat was dan het dorp waar ik ben opgegroeid! Waar ik als kleine jongen mijn klomp verloor onder het karrewiel van Toon Ambrosius.
Waar ik naar school ben gegaan en heb geleerd hoeveel twee en twee is.
Waar ik in de Grote Kolk gevist heb en ook zwemmen heb geleerd.
Waar ik op de ondergelopen “Broekese’ schaatsen heb geleerd.
Waar ik boven in de kerktoren probeerde duiven te vangen.
Waar de, o zo kleine, fanfare in de zomerdag in de buitenlucht onder leiding van Jan van der Logt eindeloos repeteerde op een of andere ouverture.”

Foto van de Dorpsstraat/Witteweg vanuit Middelaar richting het kruispunt met de Heikantseweg.

In mei 1945 maakte de kunstenaar Enno Brokke een serie tekeningen van het verwoeste dorp. Zijn tekeningen zijn ter plekke gemaakt en het is een impressie van de situatie.

Enno Brokke was een Nederlandse beeldend kunstenaar, actief als tekenaar, schilder en graficus en lid van de groep van Cuijk (1945–1958). Al jong koos hij voor de kunst en volgde opleidingen in Den Haag. Tijdens de Tweede Wereldoorlog dook hij onder in Plasmolen om aan tewerkstelling in Duitsland te ontkomen. Hij werkte als keramiekschilder bij pottenbakkerij De Olde Kruyk in Milsbeek en later als landarbeider in Middelaar. Na de oorlog vestigde hij zich in Cuijk.

Daarnaast beschikt Ons Mooie Mook en Middelaar over een serie foto’s die in dezelfde tijd zijn gemaakt. We laten er een paar zien maar ze zijn allemaal terug te vinden via de link aan het eind van deze schatgravers uitgave.

Op deze foto zie je de Dorpsstraat en kijk je richting Mook. Links zie je de ruïnes van de huizen van de families Simons, Lemmen en Derks. Rechts zie je die van de families Horsten (met bakhuis) en Claessens. (bron: Boek 'In Swaeren Noodt')

Naast de kerk van Middelaar stonden rechts op deze foto de pastorie en de kapelanie (de woning van de kapelaan, een priester die de pastoor assisteert. 

Aan de overkant van de weg (Kerkpad) zie je de verwoeste huizen van de families Sengers en Smits. (bron: Boek 'In Swaeren Noodt')

Deze foto is gemaakt door de ruïne van het huis van de familie Sengers aan het Kerkpad. Links de nog staande gevel van de kapelanie die later niet meer is opgebouwd. Op de achtergrond zie je de resten van wat eens de kerk was. (bron: Boek 'In Swaeren Noodt')

Op een stuk muur staat de letter 'A' geschilderd. Volgens onze informatie stond dit voor 'Afbraak'. Alle huizen en boerderijen werden gekenmerkt met een letter. De panden met de letter A waren niet meer te redden. Andere gebouwen konden worden gerepareerd. Al waren dat er niet veel.

Op deze foto sta je in de Dorpsstraat met de rug naar het noorden en kijk je richting de kerk. Waarschijnlijk is de vernielde woning aan de rechterkant van de familie Ansing.

Aan de linkerkant zou dan de woning van de familie Beuming en Derks moeten zijn. Maar daar zijn wij niet 100% zeker van. Dus mocht je betere informatie hebben dan horen wij dat graag.

Deze foto is gemaakt in de Dorpsstraat. Rechts het huis en café van de familie Hendriks de Köster (ongeveer ter hoogte van het voormalig café Kiste Trui). Links het huis van de familie Wellens. Achterin links de vernielde huizen van de familie Th. Verheijen, Thijsen en de vernielde kerk.
(bron: Boek 'In Swaeren Noodt')

​Wederom een foto van de Dorpsstraat nabij het Kerkpad. Links het zwaar beschadigde huis van de familie H. Verheijen. Rechts het eveneens zwaar gehavende huis van de familie Teunissen. Beide huizen zijn later gesloopt en opnieuw opgebouwd.

Op de voorgrond zie je ook de loopgraven die langs de Dorpsstraat liepen.
(bron: Boek 'In Swaeren Noodt')

Dit Schatgraversverhaal is een korte samenvatting van de gebeurtenissen van de oorlog in Middelaar. Het geeft een beeld van de verwoesting van dit prachtige dorp. Wil je meer weten over die tijd dan kun je veel informatie, ooggetuige verslagen en beeldmateriaal vinden in een aantal mooie boeken en uitgaves van de Grenssteen. 

Boeken over Middelaar in de oorlog

• 'Het gevecht bij Mook en Middelaar - mei 1940' - A. M. A. Goossens
• 'In Swaeren Noodt' - Stichting heemkundekring “De Grenssteen”
• 'En toen was het zondag 17 september' - Ria Jansen 2011
• 'Hoe was het toen?' - Stichting heemkundekring “De Grenssteen”
• ​Als sterren van de hemel - Nobert A. de Groot
• Groesbeek Heights - Leo ten Hag, Paul Klinkenberg en Willem Kuppens   
• Toch was den tied moi… - Jeugherinneringen van Piet Meussen
• Nederland in den Oorlog - Historisch document met krantenartikelen, flyers en bonnen
• Het Dagblad over Noord-Limburg 1945-1950
• Oorlog en Herstel in Noord-Limburg 1940-1945

Wil je meer foto's zien van het verwoeste Middelaar? Klik dan op deze link en je ziet de huidige collectie die op Ons Mooie Mook en Middelaar staat.

Heb jij zelf nog andere mooie foto’s, oude ansichtkaarten of films van onze gemeente?
Ons Mooie Mook en Middelaar is altijd op zoek naar beeldmateriaal. Stuur een berichtje via info@onsmooiemookenmiddelaar.nl